Agenci AI a prawa osób ze specjalnymi potrzebami

Agenci AI a prawa osób ze specjalnymi potrzebami

Coraz częściej słyszymy termin agenci AI ale mało kto zdaje sobie sprawę czym są agenci AI i czym się różnią od czatbotów, takich jak ChatGPT. Jest to na tyle nowe zjawisko, że nawet Akt o Sztucznej Inteligencji, który analizowaliśmy w tym serwisie nie zawiera definicji agenta AI. Może być to zaskakujące biorąc pod uwagę fakt, że akt ten jest uważany za pierwszą na świecie poważną regulację sztucznej inteligencji.

Komisja Europejska dopiero w tym roku (pisząc to mam na myśli wakacje 2026 roku) zaproponowała – póki co jedynie w projekcie rozporządzenia Cloud and AI Development Act – definicję agenta AI. „Agent AI” oznacza system sztucznej inteligencji lub skoordynowany zbiór systemów sztucznej inteligencji, który może postrzegać swoje otoczenie i podejmować w nim działania, z pewnym stopniem autonomii, wykorzystując w razie potrzeby narzędzia w celu osiągnięcia określonych celów oraz dostosowując się do zmieniających się danych wejściowych i kontekstu. Czas pokaże, czy projekt ten stanie się obowiązującym prawem w 2027 roku.

Kluczem do zrozumienia agentów AI jest autonomia. Przechodzimy od systemów, które jedynie odpowiadały na pytania, do zaawansowanych algorytmów nazywanych agentami AI. Agenci ci potrafią analizować sytuację, planować działania i wykonywać skomplikowane zadania w imieniu człowieka. Zmiana ta ma fundamentalne znaczenie dla funkcjonowania całego społeczeństwa, a w szczególności dla osób ze szczególnymi potrzebami.Pojawienie się agentów AI to szansa na zlikwidowanie tych barier na niespotykaną dotąd skalę.

Agenci sztucznej inteligencji (AI agents) to zaawansowane systemy komputerowe, oparte na dużych modelach językowych (LLM) oraz modelach multimodalnych (MLLM), które potrafią działać autonomicznie, analizować otoczenie, podejmować decyzje i realizować skomplikowane cele w imieniu użytkownika. W przeciwieństwie do tradycyjnego oprogramowania, które wymaga od człowieka żmudnego wprowadzania precyzyjnych komend, agenci AI potrafią komunikować się za pomocą języka naturalnego, analizować obrazy, a nawet rozumieć intencje.

Zjawisko to, określane mianem ang.„Agentic Web” (sieci agentów), pozwala na delegowanie skomplikowanych operacji przeglądania i transakcji internetowych całkowicie na oprogramowanie, co otwiera zupełnie nowe możliwości dla osób ze szczególnymi potrzebami. Technologie potrafią dziś przetwarzać niewyraźną mowę na tekst, analizować otoczenie wizualne dla osób niewidomych czy na żywo tłumaczyć skomplikowane zdania na język migowy. Jednocześnie autonomiczne algorytmy niosą nowe zagrożenia. Wykorzystywanie danych medycznych, manipulowanie zachowaniem czy algorytmiczna dyskryminacja to realne ryzyka, przed którymi muszą chronić nowe ramy prawne.

Tradycyjny model internetu, oparty w głównej mierze na doświadczeniach wizualnych i wymuszający liniowe przetwarzanie informacji, nakłada ogromne obciążenie poznawcze na użytkowników technologii asystujących, takich jak czytniki ekranu. W odpowiedzi na to wyzwanie narodziła się koncepcja dostępności cyfrowej (web accessibility), która oznacza takie projektowanie środowisk cyfrowych, aby były one w pełni użyteczne dla każdego człowieka, niezależnie od jego ograniczeń wzrokowych, słuchowych, motorycznych czy poznawczych.

Zrozumienie wpływu sztucznej inteligencji na dostępność wymaga jednak głębokiej analizy wielowymiarowej. Z jednej strony, innowacyjne systemy wizyjne potrafią w czasie rzeczywistym opisywać świat osobom niewidomym, a zaawansowane modele językowe tłumaczą nietypową mowę osób z porażeniem mózgowym. Z drugiej strony, nieodpowiedzialne wdrażanie tych technologii rodzi ryzyko utrwalania uprzedzeń, homogenizacji tożsamości osób z niepełnosprawnościami oraz wprowadzania fałszywych, powierzchownych ułatwień, które w rzeczywistości blokują dostęp do informacji. Niniejszy analiza dotyczy skrzyżowania technologii agentowych z prawami człowieka. Opracowanie bada międzynarodowe konwencje, rygorystyczne przepisy Unii Europejskiej, zasady uniwersalnego projektowania oraz praktyczne przykłady systemów asystujących. Dokument został napisany z myślą o zachowaniu zasad prostego i przystępnego języka, co stanowi jeden z kluczowych wymogów dostępności informacyjnej w nowoczesnym państwie.

Agenci AI a czatboty

Powszechnie znane systemy sztucznej inteligencji były dotychczas reaktywne. Ich interakcja polegała na modelu polecenie–odpowiedź, jak w przypadku ChataGPT czy Gemini. Z kolei generacja agentów AI wprowadza proaktywność. Agent potrafi zaobserwować problem, sformułować serię kroków do jego rozwiązania, a następnie bez udziału ludzkich rąk współpracować z innymi systemami informatycznymi, aby doprowadzić sprawę do końca. Zmiana tego paradygmatu to przełom definiujący na nowo samodzielność.

Główna różnica między chatbotem a agentem AI sprowadza się do poziomu autonomii oraz zdolności do podejmowania działań w środowisku cyfrowym.

Podczas gdy czatboty są doskonałymi asystentami do rozmowy i przetwarzania tekstu, agenci AI to systemy zorientowane na cel, które potrafią planować i wykonywać wieloetapowe zadania, używając zewnętrznych narzędzi. Poniższa tabela ilustruje róźnice.

Cecha Czatbot (np. Gemini w trybie czatu) Agent AI
Główna rola Wirtualny rozmówca, doradca, generator treści. Wykonawca zadań, autonomiczny system.
Sposób działania Reaktywny: czeka na Twoje zapytanie (prompt) i generuje odpowiedź. Proaktywny: rozbija Twój cel na mniejsze kroki i realizuje je w tle.
Korzystanie z narzędzi Zazwyczaj ograniczone (np. wyszukiwarka). Wymaga Twojego pośrednictwa. Zintegrowane z API, aplikacjami, przeglądarką. Potrafi „klikać” i wypełniać formularze.
Złożoność „Pytanie – Odpowiedź”. Wymaga stałego kierowania przez użytkownika. Podejmuje własne decyzje w oparciu o błędy (np. jeśli strona nie działa, szuka innej).

Przykłady w kontekście technologii dla osób z niepełnosprawnościami

Dla osób z różnymi potrzebami, przejście od chatbotów do agentów AI oznacza zmianę z „narzędzia, które podpowiada, jak coś zrobić” na „asystenta, który robi to za Ciebie”.

1. Osoby niewidome i słabowidzące

  • Czatbot: Użytkownik robi zdjęcie nieczytelnego menu w restauracji, a chatbot (dzięki rozpoznawaniu obrazu) odczytuje mu dostępne dania i ich ceny.

  • Agent AI: Użytkownik mówi: „Zamów mi bezglutenową pizzę z najbliższej otwartej pizzerii, która ma dobre opinie”. Agent samodzielnie przeszukuje internet, wchodzi na stronę restauracji (omijając nieczytelne dla czytników ekranu interfejsy), loguje się do konta użytkownika, autoryzuje płatność i składa zamówienie, po czym informuje użytkownika o czasie dostawy.

2. Osoby z ograniczeniami ruchowymi (np. niedowład kończyn)

  • Czatbot : Pomaga podyktować i sformatować skomplikowany, urzędowy e-mail, zmniejszając potrzebę uciążliwego pisania na klawiaturze.

  • Agent AI: Użytkownik prosi o wypełnienie wniosku o dofinansowanie w systemie rządowym. Agent AI potrafi samodzielnie poruszać się po skomplikowanym interfejsie portalu (który może być trudny do obsługi), pobiera odpowiednie dane z profilu użytkownika, wypełnia wielostronicowy formularz i klika „Wyślij”, omijając bariery dostępności samej strony.

3. Osoby z niepełnosprawnościami poznawczymi lub w spektrum autyzmu (np. z przeciążeniem sensorycznym lub trudnościami w funkcjach wykonawczych)

  • Czatbot: Użytkownik prosi o rozpisanie trudnego zadania (np. „przeprowadzka”) na małe, łatwe do przetworzenia kroki, aby uniknąć paraliżu decyzyjnego.

  • Agent AI: Agent integruje się z systemem smart home. Rozpoznaje harmonogram dnia użytkownika i samodzielnie podejmuje decyzje: przyciemnia światła wieczorem, wycisza powiadomienia ze smartfona w godzinach głębokiego skupienia, a w przypadku wykrycia rosnącego stresu (np. integracja z zegarkiem smart) uruchamia ulubioną, wyciszającą playlistę bez konieczności jakiejkolwiek interakcji ze strony użytkownika.

4. Osoby głuche i słabosłyszące

  • Chatbot: Pomaga przetłumaczyć język potoczny (lub strukturę z języka migowego) na w pełni oficjalny i bezbłędny język pisany, np. w korespondencji biznesowej.

  • Agent AI : Agent działający w tle na telefonie lub domowym serwerze nieustannie „nasłuchuje” otoczenia. Gdy rozpozna dźwięk dzwonka do drzwi, syrenę alarmową za oknem lub płacz dziecka w innym pokoju, nie tylko wysyła powiadomienie tekstowe, ale potrafi samodzielnie zamrugać żarówkami w całym domu i wstrzymać odtwarzanie filmu na telewizorze, by zwrócić uwagę użytkownika na konkretne zagrożenie.

Zasady projektowania agentów AI

Aby przełożyć potencjał technologiczny agentów na rzeczywisty postęp i uwzględnić ich rozwój w prawach człowieka, eksperci technologiczni zdefiniowali specjalne ramy uwzględniające potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Opierają się one na czterech fundamentach:

 

Zasada projektowa Jej znaczenie dla agentów AI i użytkowników ze szczególnymi potrzebami
Autonomia  Głównym zadaniem asystenta opartego na AI musi być poszerzanie możliwości wyboru użytkownika, a nie potajemne narzucanie algorytmicznych rozwiązań. To osoba z niepełnosprawnością ustala priorytety. Jeśli agent planuje trasę przejazdu lub zarządza rezerwacjami finansowymi, użytkownik musi widzieć ten plan opisany jasnym językiem, a także posiadać możliwość przejęcia bezpośredniego sterowania bez technicznych trudności.
Dostępność  Agenci nie mogą konkurować z istniejącymi technologiami asystującymi; muszą się z nimi integrować. Zwracane przez AI dane muszą być ustrukturyzowane, posiadać wygenerowane na bieżąco opisy alternatywne (Alt-text) i być w pełni możliwe do obsłużenia samą klawiaturą komputerową. Prezentacja wyników powinna być wielokanałowa (dźwięk, tekst i dotyk – Braille).
Odpowiedzialność  Prawo stawia sprawę jasno: za błędy agenta AI nie odpowiada użytkownik używający go ze względu na niepełnosprawność, lecz organizacje wdrażające technologię. Agent AI musi prowadzić audytowalne logi swoich decyzji, ujawniać dane wejściowe i posiadać procedury reklamacyjne dla użytkowników. W przypadku decyzji o wysokiej doniosłości system wymaga nadzoru żywego operatora.
Partycypacja Osoby z niepełnosprawnościami nie mogą być jedynie biernymi testerami końcowego produktu. Muszą być na stanowiskach kierowniczych, brać aktywny udział we wczesnym projektowaniu (participatory design) i tworzeniu logiki biznesowej narzędzi AI, aby upewnić się, że maszyna nie prowadzi do ukrytej marginalizacji.

Dzięki stosowaniu tych zasad, autonomiczne systemy wzmacniają sprawczość jednostki, bez ryzyka utraty przez nią decyzyjności w kluczowych życiowych wyborach.

Przełomowe zastosowania Agentów AI w technologiach wspierających

Dzięki zastosowaniu wielkich modeli multimedialnych sztuczna inteligencja na zawsze zmieniła obraz technologii asystujących (AT). Algorytmy analizujące obraz, mowę i uwarunkowania fizyczne użytkowników umożliwiają przełożenie barier świata rzeczywistego na dostępne formaty cyfrowe. Zastosowania te obejmują całe spektrum niepełnosprawności sensorycznych, ruchowych i poznawczych.

Technologie widzenia maszynowego

Dla osób niewidomych i słabowidzących orientacja w przestrzeni to codzienne, nieustanne wyzwanie. Urządzenia mobilne na stałe zadomowiły się w ich życiu, wykorzystując natywne funkcje czytników ekranu (takie jak VoiceOver), które dźwiękowo odczytują zawartość wyświetlacza. Prawdziwa rewolucja przyszła wraz ze zintegrowaniem w aplikacjach systemów widzenia komputerowego opartych na sztucznej inteligencji.

Aplikacje takie jak TapTapSee oraz Seeing AI od firmy Microsoft potrafią w ułamku sekundy skanować przestrzeń przed obiektywem aparatu i za pomocą syntezatora mowy szczegółowo ją opisywać. Narzędzia te rozpoznają kolorystykę ubrań, odczytują kody kreskowe i etykiety towarów w sklepach, sczytują całe dokumenty tekstowe, a nawet rozpoznają zaprogramowane wcześniej twarze znajomych. To daje osobom z dysfunkcją wzroku niespotykaną samodzielność w przestrzeni publicznej.

Fascynującą ewolucję przeszła w tym zakresie globalnie popularna aplikacja Be My Eyes. Pierwotnie opierała się ona wyłącznie na sile crowdsourcingu – osoba niewidoma nawiązywała połączenie wideo z wolontariuszem, który za pomocą kamery pomagał jej zidentyfikować pożądany przedmiot, przeczytać tekst z ekranu komputera lub zorientować się w nieznanym budynku2. System ten działał doskonale, lecz uzależniał szybkość reakcji od dostępności drugiego człowieka. Rozwiązaniem okazała się wdrożona niedawno nowa funkcja oparta o generatywną sztuczną inteligencję – wirtualny asystent „Be My AI”.

Wirtualny asystent Be My AI potrafi przetwarzać obrazy z niebywałą precyzją. Co najważniejsze, nie boi się opisywać wyglądu zewnętrznego ludzi oraz interpretować emocji, których często unikają konkurencyjne, restrykcyjnie oprogramowane modele gigantów technologicznych (ze względu na obostrzenia prywatnościowe). Daje to osobie niewidomej szansę dowiedzieć się na przykład, z jakim wyrazem twarzy ktoś się do niej zwraca.

Sztuczna inteligencja nie jest jednak doskonała, a badanie opinii samych społeczności osób z dysfunkcją wzroku (np. na platformach typu Reddit) ujawnia konkretne obawy. Podstawowym wyzwaniem są tzw. halucynacje algorytmów – sztuczna inteligencja potrafi płynnie i przekonująco „zmyślić” przedmioty, których fizycznie nie ma na analizowanym obrazku. Stanowi to gigantyczne zagrożenie, jeśli dotyczy odczytania daty ważności żywności lub dawkowania leku medycznego. Dodatkowo, część osób korzystających z Be My Eyes wyraziła zaniepokojenie polityką prywatności aplikacji. Istnieją obawy o to, że przesyłane zdjęcia przestrzeni domowej mogą być masowo absorbowane („shredded”) przez modele danych bez zachowania intymności. Dlatego też eksperci od dostępności wciąż zalecają, by przy najważniejszych, życiowych lub finansowych decyzjach osoby te podwójnie sprawdzały wyniki u człowieka za pomocą płatnych usług eksperckich (np. platformy Aira).

Translacja mowy nietypowej

Znaczna populacja osób mierzy się z utratą sprawności mowy. Zaburzenie zwane dyzartrią występuje powszechnie po udarach mózgu, u chorych na stwardnienie zanikowe boczne (ALS), chorobę Parkinsona czy osób po urazach czaszkowo-mózgowych (TBI), a także u pacjentów z mózgowym porażeniem dziecięcym. Ich głos jest często cichy, nieskoordynowany i zupełnie niezrozumiały dla osób postronnych.

Tradycyjne programy rozpoznawania mowy (takie jak Alexa czy rozwiązania Siri) trenowane są niemal wyłącznie na osobach pełnosprawnych, mówiących standardowym językiem, przez co zupełnie ignorują osoby z dyzartrią37. Rozwiązaniem tego wykluczenia jest aplikacja Voiceitt – system zaprojektowany od podstaw przez patologów mowy dla osób z nietypowymi wzorcami artykulacji.

Proces wdrożenia technologii opiera się na intensywnym uczeniu maszynowym. Każdy nowy użytkownik aplikacji musi przejść proces treningowy. Wymaga on wypowiedzenia i zarejestrowania w systemie minimum 50 podstawowych fraz (np. „potrzebuję pomocy”, „jest mi zimno”). Na tej podstawie AI buduje spersonalizowany dla tej jednej, konkretnej osoby model akustyczny. Aplikacja posiada trzy zasadnicze tryby:

  1. Tryb Speak (mówienie): System funkcjonuje jako tłumacz „mowa do mowy”. Chory wypowiada niewyraźną sentencję, a oprogramowanie w ułamku sekundy dekoduje komunikat i wypowiada go płynnie czystym, wygenerowanym głosem. Rozwiązanie to drastycznie ułatwia zamawianie posiłków czy rozmowy ze współpracownikami.
  2. Tryb Dictate (dyktowanie tekstu): Opcja zamieniająca mowę na tekst (speech-to-text). Wirtualny asystent umożliwia pisanie całych esejów, obszernej poczty e-mail czy notatek szkolnych osobom, których spastyczność rąk wyklucza obsługę klawiatury fizycznej lub myszki.
  3. Integracje z otoczeniem i narzędziami Smart: System połączony przez API pozwala bezpośrednio sterować elementami inteligentnego domu oraz dodaje inteligentne napisy (closed captioning) podczas konferencji Zoom czy Microsoft Teams. Posiada też bezpośrednią integrację z ChatGPT.

Badania i referencje potwierdzają rewolucyjny wpływ tej technologii na pacjentów. Daje im ona szansę na zachowanie autonomii medycznej. Przed wdrożeniem Voiceitt osoby po udarze często stawały się tłem – to opiekun opowiadał lekarzowi o dolegliwościach pacjenta. Posiadając cyfrowego tłumacza swojej mowy, pacjenci mogą komunikować się bezpośrednio z kadrą pielęgniarską, co radykalnie zmienia ich poczucie godności osobistej3. Przewaga biznesowa narzędzia budowana jest zresztą na ogromnej bazie danych – ponad 7000 godzin zebranych zapisów mowy osób z niepełnosprawnościami. Im więcej danych inkluzywnych, tym wyższa skuteczność asystenta. Równolegle funkcjonują na rynku technologie do komunikacji alternatywnej (AAC), np. niezwykle użyteczna aplikacja Proloquo2Go. Oparta jest ona na wyborze wizualnych symboli, które syntezator czyta na głos, jednak ze względu na wysoką cenę nie każdy ma do niej swobodny dostęp.

Translatory języka migowego

Powszechnie panuje błędne przekonanie, że osoby głuche mogą swobodnie konsumować każdą formę tekstu czytanego. W rzeczywistości dla bardzo wielu głuchych, którzy od urodzenia używają języka migowego, język polski (foniczny) jest językiem obcym, posiadającym zupełnie inną gramatykę i budowę. Podpisy i napisy dla niesłyszących (closed captions) są udogodnieniem, ale często ich stopień skomplikowania stanowi problem w zrozumieniu specjalistycznego dokumentu urzędowego.

Wyrównywanie tych szans w Polsce od lat realizuje firma Migam, wprowadzając nowatorskie mechanizmy. Oprócz tradycyjnego udostępniania połączeń z żywymi tłumaczami Polskiego Języka Migowego (PJM), przedsiębiorstwo to zainwestowało w generatywną sztuczną inteligencję39. Ich produkt – Migam.ai – to model generujący wysoce realistyczny awatar migowy.

Algorytmy analizujące wizję komputerową pozwalają rozbierać ruch na poszczególne punkty ciała42. Problemem jest jednak zbudowanie potężnych zbiorów danych (baz wideo), koniecznych, aby wytrenować AI. Na Politechnice Łódzkiej w ramach akademickiego programu E2Top student informatyki Wiktor Barańczyk bada mechanizmy uczenia sieci neuronowych Polskiego Języka Migowego. Prowadzone przez niego próby pokazują potężny problem rynkowy: systemy sztucznej inteligencji dopasowują się do konkretnego kształtu dłoni uczącego jej człowieka, całkowicie „gubiąc się” przy innym rozmiarze rąk kolejnych użytkowników. Zbudowanie poprawnej bazy jest trudne z powodu braku wystarczającej ilości native-speakerów języka migowego gotowych oddać własny wizerunek.

Inżynierowie z Migam postanowili pokonać bariery braku naturalności ruchu w sztuczny sposób. Opracowany model ma z założenia naturę temporalną. Rozumie zatem, w jakiej kolejności następują gesty, jaki ma to związek z czasem w trójwymiarowej przestrzeni i – co absolutnie najważniejsze – analizuje ludzką twarz i emocje. Język migowy malowany jest właśnie na twarzy. Aby zapobiec potężnym błędom, wprowadzono doskonały mechanizm obronny: jeżeli algorytm sztucznej inteligencji Migam.ai nie zna danego znaku (np. nazwy ulicy lub rzadkiego nazwiska), nie „halucynuje” i nie wymyśla błędnego wariantu. Przechodzi natychmiast na dłoniach na alfabet palcowy, by przeliterować słowo. Gdy z kolei nie potrafi zmigać pojęcia takiego jak „Warszawa”, a ma świadomość, że to pojęcie opisuje stolicę Polski, awatar zmigowo przekazuje opis „stolica Polski”.

Zastosowanie tak przełomowego podejścia doprowadziło firmę Migam.ai do globalnego docenienia – awatar został zaprezentowany w prestiżowym gronie podczas światowego szczytu AI w lutym 2025 roku w Grand Palais w Paryżu, stanowiąc doskonały przykład innowacji opartych o politykę „AI for Good”41. Przyszłość tej technologii to natychmiastowe tłumaczenie skomplikowanych powieści, urzędowych wiadomości i komunikatorów bezpośrednio na język migowy, z pominięciem obcego kulturowo języka fonicznego.

Walka z wykluczeniem seniorów

W starzejącym się społeczeństwie technologia wchodzi w rolę asystenta opieki. Projekt „Herbatnik” rozwijany w Polsce ze wsparciem z programu Innovation Coach jest tego najlepszym przykładem. „Herbatnik” to konwersacyjny asystent głosowy wspierający codzienne funkcjonowanie seniorów i ich kontakt z bliskimi. Oprócz podstawowej funkcji konwersacyjnej (łagodzącej bolesne poczucie wykluczenia i samotności u ludzi starych), sztuczna inteligencja na bieżąco monitoruje wzorce zachowania swojego podopiecznego. Agent został wyposażony w funkcję SOS. Kiedy wykryje pogorszenie głosu, stanu zdrowia lub nienaturalną ciszę, system automatycznie wysyła powiadomienie do zapisanego członka rodziny czy opiekuna. W sytuacji niedoboru kadr medycznych system ten ma szansę zmniejszyć koszty opieki przy pomocy asystencji osobistej wspomaganej sztuczną inteligencją.

Prawa człowieka jako fundament dostępności technologicznej

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia ponad 1,3 miliarda ludzi na świecie żyje z jakąś formą niepełnosprawności. Grupa ta przez dekady napotykała bariery architektoniczne, komunikacyjne oraz cyfrowe, które uniemożliwiały jej w pełni samodzielne życie.  Mimo to, łatwość dostępu do tych zasobów jest drastycznie zróżnicowana. Jak wskazują statystyki Rady Unii Europejskiej, jedna na cztery osoby w wieku powyżej 16 lat żyje z jakąś formą niepełnosprawności, a ponad połowa populacji wykazuje braki w podstawowych umiejętnościach cyfrowych.

Aby zrozumieć rolę technologii w życiu osób z niepełnosprawnościami, należy spojrzeć na nią przez pryzmat praw człowieka. Podstawowym dokumentem w tym zakresie jest Konwencja Organizacji Narodów Zjednoczonych o prawach osób niepełnosprawnych (UN CRPD). Została ona przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2006 roku, a Polska ratyfikowała ją w roku 20127. Konwencja ta odchodzi od medycznego postrzegania niepełnosprawności na rzecz modelu społecznego. Dokument wyraźnie wskazuje, że niepełnosprawność nie jest cechą samego człowieka, lecz wynikiem zderzenia jego ograniczeń z barierami środowiskowymi, informacyjnymi i komunikacyjnymi.

Z punktu widzenia rozwoju sztucznej inteligencji, Konwencja ustanawia bardzo konkretne zobowiązania dla państw i twórców oprogramowania. Artykuł 9 Konwencji nakłada obowiązek zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami dostępu do informacji, komunikacji oraz systemów informacyjno-komunikacyjnych na równi z innymi obywatelami. Oznacza to, że dostęp do bankowości elektronicznej, terminali czy nowoczesnych asystentów cyfrowych nie jest przywilejem, lecz prawem podstawowym.

Konwencja idzie znacznie dalej, precyzując zasady w kolejnych przepisach. Artykuł 21 dotyczy wolności wypowiadania się oraz dostępu do informacji. Prawo to nakazuje państwom zachęcanie dostawców usług cyfrowych i internetowych do tworzenia dostępnych form przekazu, w tym do formalnego uznania i popierania języków migowych. Z kolei Artykuł 29 wskazuje na konieczność ułatwiania korzystania ze wspomagających i nowych technologii w życiu politycznym, na przykład podczas głosowań wyborczych8. W Artykule 30 zwrócono uwagę na prawo do udziału w kulturze, rekreacji i sporcie, co w dzisiejszych czasach oznacza również korzystanie z platform VOD, czytników e-booków czy gier cyfrowych.

Wspólnym mianownikiem tych przepisów jest uniwersalne projektowanie. Rada Europy, poprzez swój Plan Działań (2006-2015), określiła projektowanie uniwersalne jako strategię, w której wszystko, co jest wyprodukowane przez ludzi, musi być od początku dostępne i przystosowane dla każdej osoby, bez konieczności późniejszego, kosztownego przerabiania. Technologie wspomagające i agenci AI mają stanowić narzędzie likwidujące wykluczenie społeczne, a nie kolejną barierę do pokonania.

Polski i Europejski Akt o Dostępności

Zasady zapisane w konwencjach międzynarodowych przez wiele lat miały charakter zaleceń i dobrych praktyk. Przełom nastąpił za sprawą Unii Europejskiej, która postanowiła przekuć deklaracje w twarde, egzekwowalne prawo. Skutkiem tego jest dyrektywa znana jako Europejski Akt o Dostępności (EAA), której celem jest harmonizacja wymogów dostępności na wspólnym rynku europejskim.

W Polsce przepisy dyrektywy implementuje Ustawa z dnia 26 kwietnia 2024 roku o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze, powszechnie określana jako Polski Akt o Dostępności (PAD). Prawo to radykalnie zmienia sposób działania sektora prywatnego.

Zakres i terminy obowiązywania

Polski Akt o Dostępności określa krytyczną datę: 28 czerwca 2025 roku. Od tego momentu przedsiębiorcy wprowadzający na rynek nowe produkty oraz oferujący usługi muszą spełniać rygorystyczne kryteria dostępności. Prawo nie wymaga natychmiastowej modyfikacji produktów już istniejących w obiegu, co daje rynkowi czas na adaptację, jednak każdy nowy sprzęt i każda nowa umowa o świadczenie usług elektronicznych po tej dacie musi być zgodna z ustawą14. W przypadku starych umów usługowych okres przejściowy wygasa najpóźniej 28 czerwca 2030 roku.

Ustawa obejmuje szeroki katalog cyfrowych rozwiązań, z których korzystamy na co dzień. Poniższa tabela porządkuje kluczowe kategorie podlegające przepisom PAD:

 

Kategoria Przykłady produktów i usług objętych wymogami dostępności
Sprzęt komputerowy Komputery stacjonarne, laptopy, smartfony, tablety, czytniki książek elektronicznych.
Urządzenia samoobsługowe Bankomaty, wpłatomaty, automaty biletowe, terminale płatnicze, interaktywne terminale na lotniskach.
Bankowość detaliczna Usługi bankowe, identyfikacja klienta, podpisy elektroniczne, obsługa płatności, punkty informacyjne (helpdesk).
Handel elektroniczny (E-commerce) Sklepy internetowe, sprzedaż usług ubezpieczeniowych, medycznych, platformy B2C, aplikacje sprzedażowe.
Transport pasażerski Cyfrowe systemy udzielania informacji o podróży w czasie rzeczywistym, platformy kupowania biletów elektronicznych.
Usługi medialne i cyfrowe Platformy VOD, routery, modemy, telewizja hybrydowa, tworzenie i sprzedaż e-booków z synchronizacją dźwięku.

Wymagania techniczne i funkcjonalne

Polski Akt o Dostępności nie opiera się na narzucaniu konkretnych rozwiązań technologicznych. Opiera się na funkcjonalnych kryteriach dostępności, co pozwala projektantom na elastyczność i wprowadzanie innowacyjnych technologii, w tym agentów AI. Zgodnie z ustawą, systemy te muszą oferować nawigację oraz informacje postrzegalne poprzez więcej niż jeden zmysł – na przykład poprzez połączenie bodźców wzrokowych z dźwiękowymi. Urządzenia muszą dawać użytkownikowi wystarczająco dużo czasu na reakcję, nie mogą wymagać użycia dużej siły fizycznej i muszą bezprzewodowo współpracować z zewnętrznymi technologiami asystującymi, takimi jak aparaty słuchowe czy czytniki ekranu.

Dla twórców sklepów internetowych oznacza to konieczność pełnego wdrożenia standardów, takich jak WCAG (Web Content Accessibility Guidelines). Proces nawigacji, dodawania do koszyka i dokonywania płatności musi być obsługiwany wyłącznie za pomocą klawiatury dla osób z problemami motorycznymi. Treści muszą mieć odpowiedni kontrast, a elementy graficzne opisane tekstami alternatywnymi (Alt-text) Ponadto sklepy internetowe muszą opublikować jawną deklarację dostępności, informującą użytkowników o sposobie zgłaszania ewentualnych trudności.

Sankcje i organy nadzoru

Przepisy o dostępności różnicują obowiązki w zależności od wielkości przedsiębiorstwa. Z obowiązku świadczenia dostępnych usług zwolnione są mikroprzedsiębiorstwa, czyli firmy zatrudniające poniżej 10 osób, z rocznym obrotem nieprzekraczającym 2 milionów euro. Zabieg ten chroni najmniejsze podmioty przed ryzykiem bankructwa z powodu kosztów wdrożeń IT.

Duże i średnie przedsiębiorstwa ponoszą jednak ogromną odpowiedzialność. Jeśli produkt lub usługa cyfrowa (np. platforma handlowa sterowana przez AI) nie spełnia wymagań, każdy obywatel ma prawo złożyć skargę18. Organem właściwym do przyjmowania tego typu zawiadomień jest prezes Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) lub dedykowane organy branżowe (np. Urząd Komunikacji Elektronicznej). Procedura kontrolna jest bardzo restrykcyjna. Inspektorzy mają prawo poddać system badaniom, żądać dokumentacji technicznej i zasięgać opinii biegłych.

Jeżeli wada zostanie udowodniona, koszty badań spadają na przedsiębiorcę. Co ważniejsze, organ nadzoru ma prawo nałożyć surowe kary finansowe, nakazać natychmiastowe naprawienie usługi w ciągu maksymalnie 120 dni, a w skrajnych przypadkach nakazać całkowite wycofanie wadliwego produktu z polskiego i europejskiego rynku. Włącza to kwestię dostępności do głównego nurtu zarządzania ryzykiem w każdej firmie rozwijającej rozwiązania sztucznej inteligencji.

Unijny Akt o Sztucznej Inteligencji (AI Act) a zapobieganie wykluczeniu

Sztuczna inteligencja jako narzędzie asystujące rozwiązuje wiele problemów, lecz jako narzędzie decyzyjne może tworzyć potężne bariery. Aby temu zapobiec, Unia Europejska przyjęła w czerwcu 2024 roku historyczny dokument: Akt o Sztucznej Inteligencji (AI Act). Jest to pierwsze na świecie tak wszechstronne rozporządzenie, które reguluje rynek algorytmów.

Sercem AI Act jest podejście oparte na ocenie ryzyka. Zamiast regulować każdą nową technologię z osobna, prawo dzieli systemy AI na cztery kategorie, nakładając najsurowsze wymogi tam, gdzie zagrożenie dla praw człowieka jest największe6. Terminarz wdrażania przewiduje kluczowe etapy: od lutego 2025 roku państwa decydują o wyjątkach dla rozpoznawania twarzy, w sierpniu 2025 r. wejdą w życie przepisy dotyczące modeli ogólnego przeznaczenia (GPAI), a do sierpnia 2027 r. w pełni obowiązywać będą rygory dla systemów wysokiego ryzyka.

Zakazane praktyki

Najbardziej chronionym obszarem w AI Act są praktyki uznane za niedopuszczalne, które wchodzą w życie zaledwie 6 miesięcy po opublikowaniu przepisów. Europejski prawodawca stanowczo zabronił wprowadzania do obrotu oraz używania systemów AI, które wykorzystują techniki podprogowe, manipulacyjne lub bazują na słabościach ludzkich w celu istotnej zmiany ich zachowania.

Artykuł 5 AI Act bezpośrednio wskazuje na zakaz żerowania na wieku, niepełnosprawności czy trudnej sytuacji społecznej. Wprowadzenie tej zasady to odpowiedź na ryzyko tworzenia agentów AI zorientowanych wyłącznie na maksymalizację zysków. Przykładowo, gdyby osobisty cyfrowy asystent zdrowotny rozpoznał, że użytkownik z chorobą przewlekłą przeżywa załamanie nastroju i zaczął manipulować nim, by kupił niepotrzebne, drogie suplementy medyczne – taki system jest bezwzględnie zakazany.

Prawo równie surowo zakazuje masowego, niekierowanego pobierania zdjęć z internetu czy z monitoringu wizyjnego (CCTV) w celu tworzenia baz do rozpoznawania twarzy. Zdelegalizowano również systemy wyciągające wnioski na temat ludzkich emocji w miejscach pracy czy placówkach edukacyjnych. Dla osób z neuroatypowością (np. spektrum autyzmu), których mimika często różni się od standardowej, algorytmy rozpoznające emocje stanowiły gigantyczne ryzyko krzywdzących i dyskryminujących ocen przez pracodawców. Zakaz ten gwarantuje im równość.

Systemy wysokiego ryzyka

Drugą kategorią, wymagającą najwięcej uwagi ze strony inżynierów i korporacji, są systemy wysokiego ryzyka (ang. high-risk AI). Klasyfikacja ta obejmuje algorytmy, które podejmują krytyczne decyzje o ludzkim życiu: filtrują CV kandydatów do pracy, przypisują uczniów do szkół, decydują o przyznaniu świadczeń socjalnych czy szacują zdolność kredytową w bankowości (z wyłączeniem detekcji oszustw finansowych).

Z punktu widzenia osób ze specjalnymi potrzebami kluczowy jest Artykuł 16 AI Act. Przewiduje on, że każdy dostawca systemu AI wysokiego ryzyka ma obowiązek zapewnić jego zgodność z unijnymi wymogami dostępności, wyraźnie odwołując się do Europejskiego Aktu o Dostępności oraz dyrektywy o dostępności cyfrowej. Jest to fundamentalna zmiana paradygmatu technologicznego. Dostępność przestaje być dobrowolnym udogodnieniem czy elementem dobrych praktyk projektowych UX (ang. user experience). Staje się rygorystycznym wymogiem z zakresu bezpieczeństwa produktu.

Niedopełnienie tego obowiązku rodzi wymierne ryzyko prawne i odszkodowawcze. Jeśli instytucja finansowa uruchomi zautomatyzowany, oparty na AI system przyznawania pożyczek, a osoba korzystająca z czytnika ekranu nie będzie w stanie prawidłowo usłyszeć ostrzeżeń o ryzyku kredytowym, instytucja ta naraża się na zarzut udostępnienia wadliwego i niebezpiecznego produktu. Zrewidowana dyrektywa o odpowiedzialności za produkt rozszerzyła bowiem definicję „produktu” właśnie o oprogramowanie i sztuczną inteligencję. Zgodnie z europejskim systemem odpowiedzialności, bezpieczeństwo produktu ocenia się na podstawie tego, jak sprawdza się on we wszystkich racjonalnie przewidywalnych warunkach użytkowania – a to obejmuje korzystanie z niego przez miliony obywateli z niepełnosprawnościami.

Wymogi te dotyczą w równej mierze dostawców mających siedzibę na terytorium Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych czy krajów azjatyckich. Jeśli system wysokiego ryzyka obsługuje europejskiego obywatela, podlega przepisom AI Act, bez względu na fizyczną lokalizację firmy. Wszyscy dostawcy systemów z załącznika III (określającego przypadki użycia wysokiego ryzyka) muszą wdrożyć systemy zarządzania ryzykiem, zapewniać nadzór człowieka oraz gwarantować odpowiednią jakość zbiorów danych treningowych. Jakość danych oznacza, że nie mogą one utrwalać uprzedzeń, np. faworyzując wyłącznie osoby pełnosprawne ruchowo czy posługujące się nienaganną dykcją.

Przejrzystość, ostrzeganie i przeciwdziałanie halucynacjom

Trzecia kategoria ryzyka to systemy nakładające obowiązki z zakresu przejrzystości. Dotyczy to zwłaszcza wszelkiego rodzaju botów, interfejsów konwersacyjnych i narzędzi do generowania obrazu oraz dźwięku (tzw. deepfake). Kiedy użytkownik z niepełnosprawnością wchodzi na stronę internetową i kontaktuje się z wirtualnym konsultantem w celu rezerwacji biletu lotniczego, prawo zmusza twórcę bota do wyraźnego zaznaczenia, że po drugiej stronie nie ma żywego człowieka6. Komunikat ten musi być sam w sobie dostępny dla technologii asystujących (zgodnie z Artykułem 50 ust. 5). Tego rodzaju transparentność jest niezastąpiona dla osób z niepełnosprawnością intelektualną, pomagając im zachować świadomość sytuacji.

Ochrona przed wykluczeniem na podstawie AI to także konieczność rejestrowania systemów w ogólnodostępnych, publicznych unijnych bazach danych. Dzięki temu organizacje walczące o prawa osób z niepełnosprawnościami, takie jak European Disability Forum (EDF) czy niezależni dziennikarze, będą mieli wgląd w to, gdzie i przez kogo stosowane są algorytmy decyzyjne. Ponadto polski rząd w ramach implementacji prawa przewiduje powołanie dedykowanej Komisji ds. Rozwoju i Bezpieczeństwa Sztucznej Inteligencji. Zgodnie z projektami ustaw organ ten ma przyjmować i rozpatrywać skargi obywateli na działania zautomatyzowane. Oznacza to, że każda osoba ze szczególnymi potrzebami uzyska ścieżkę dochodzenia swoich praw, w przypadku gdy maszyna zablokuje jej możliwość uczestnictwa w życiu społecznym.

 

Polska stawia na dostępność w urzędach

Dostępność cyfrowa usług publicznych w Polsce (urzędów, ministerstw, szkół, podmiotów leczniczych) jest gwarantowana Ustawą z 2019 roku o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych7. Prawo to, wdrażające unijną dyrektywę, wymusza na wszystkich instytucjach stosowanie się do międzynarodowych wytycznych WCAG (Web Content Accessibility Guidelines). Każdy podmiot publiczny w Polsce musi publikować deklarację dostępności na swojej stronie oraz sporządzać raporty ze stanu wdrożeń co 4 lata. W 2021 roku rozszerzono prawo dając każdemu obywatelowi ścieżkę do wniesienia żądania udostępnienia niedostępnej platformy i wniesienia na urząd skargi w przypadku zlekceważenia wniosku (procedury te dopuszczają nawet w uzasadnionych przypadkach nałożenie sankcji).

Największą przeszkodą samorządowców i urzędników w realizacji tego celu pozostają braki wiedzy technicznej. Ministerstwo Cyfryzacji podjęło radykalne działania w celu optymalizacji pracy poprzez realizację zaawansowanego projektu „AI DC – sztuczna inteligencja wspierająca dostępność cyfrową”.

Przedsięwzięcie to, którego budżet wynosi prawie 10,5 miliona złotych (przy udziale finansowania z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus na poziomie ponad 8,6 mln zł), to kluczowa, centralna inicjatywa polskiego rządu w dziedzinie sztucznej inteligencji, którą rozpisano na lata 2024-202847. Harmonogram prac obejmuje analizę silników modeli językowych Open Source, a następnie budowę oraz fazę pilotażową, zwieńczoną upublicznieniem stabilnej platformy do początku roku 202851.

Produktem docelowym projektu jest wirtualny asystent (zaawansowany chatbot udostępniony na portalu gov.pl) kierowany do twórców portali publicznych47. System przejmie najtrudniejsze i czasochłonne obowiązki. Sztuczna inteligencja Ministerstwa będzie potrafiła zintegrować własną analizę z funkcjonującymi w przestrzeni internetowej walidatorami kodu strony47. Rozpozna strukturę techniczną (HTML/CSS) i natychmiast wychwyci, że dana podstrona urzędu posiada złą logiczną strukturę nagłówków czy nieczytelne linki utrudniające korzystanie dla osób ze ślepotą. System nie tylko obnaży problem, ale też automatycznie zaproponuje programistom wygenerowany wycinek poprawionego kodu. Ponadto, agent Ministerstwa zostanie „nauczony” samodzielnego analizowania zamieszczanych obrazków i proponowania do nich tekstów alternatywnych, jak też nakładania ścieżek z napisami pod audiodeskrypcje dla Głuchych. Co równie istotne z administracyjnego punktu widzenia, chatbot pozwoli zweryfikować dostępność cyfrową opasłych biurokratycznych dokumentów PDF.

Prosty język 

Architektura strony informacyjnej lub doskonały kod HTML aplikacji to tylko pojemniki. Dostępność cyfrowa nie kończy się na bezbłędnym oprogramowaniu dla maszyn, a zaczyna od przyswajalnej treści. Obywatel – również osoba starsza, osoba z dysleksją czy cudzoziemiec niezbyt pewnie posługujący się literacką polszczyzną – spotyka się w interakcji z urzędem z niezrozumiałym, wykluczającym pismem, żargonem prawniczym spychającym go do roli petenta.

Kwestia tworzenia zrozumiałych tekstów przestała być fanaberią marketingową; jest ustawowym obowiązkiem nakładanym na organy publiczne. Obecnie polskie urzędy na masową skalę promują standard tak zwanego „Prostego Języka” (Plain Language). Model ten powstał we współpracy z filologami i opiera się na zestawie precyzyjnych zasad, wprost odnoszących się do ułatwień percepcji z zakresu psychologii edukacji:

  1. Długość zdania i dobór słów: Przeciętne zdanie urzędowe powinno być krótkie, liczące od 15 do 20 wyrazów. Konieczne jest używanie powszechnie zrozumiałych słów i bezwzględne unikanie słownictwa niosącego abstrakcję.
  2. Unikanie imiesłowów i form biernych: Teksty pisane do obywatela muszą wyzbyć się trudnych polskich imiesłowów przymiotnikowych i przysłówkowych (zakończonych na „-ąc”, „-ący” czy „-wszy”, np. „dokonawszy”)55. Formy bierne typu „zmiana została wprowadzona” zastępuje się aktywnym, osobistym orzeczeniem „wprowadziliśmy zmianę”56. Sprawia to, że przekaz nadaje kierunek. Należy wyzbyć się konstrukcji z rzeczownikami odczasownikowymi (jak np. „w celu rozpatrzenia” – o wiele czytelniej jest napisać po prostu „aby rozpatrzyć”).
  3. Myślenie z punktu widzenia odbiorcy: Dokument nie pisze o sobie. Należy zwracać się na „Ty” – uczyć urzędników empatii dla obywateli. Od razu na wstępie tekstu podaje się „Konkret” i największą „Korzyść”, na przykład „Twój NIP wydamy w ciągu 3 dni”, a następnie wyjaśnia procedurę. Wszelkie odwołania prawne powinny znaleźć się na samym dole formularza.
  4. Formatowanie graficzne sprzyjające analizie: Wiadomo powszechnie, że użytkownicy internetu rzadko kiedy czytają wielkie połacie tekstu od deski do deski – oni „skanują” strony wzrokiem, szukając najważniejszych informacji54. Ułatwienie to stosowanie punktorów wyliczeniowych, wylistowań tabelarycznych oraz wprowadzanie śródtytułów co kilka akapitów i pogrubianie z umiarem wiodących myśli (absolutnie zakazano używania utrudniającej analizę kursywy czy wielkich liter uchodzących za „krzyk”).

Krok dalej, poza tradycyjny „Prosty Język”, idzie specyficzny standard dla niepełnosprawności intelektualnych: Easy-to-Read (w skrócie ETR). Ustawa wprost narzuca umieszczanie w zakładkach urzędowych streszczeń ich działalności w formacie ETR. Oznacza to adaptację treści wspartą na rygorystycznych wskaźnikach, dedykowaną wprost osobom mającym trudności w przetwarzaniu informacji. Zasady Easy-to-Read wymagają m.in., aby wszystkie trudne pojęcia były dogłębnie tłumaczone z użyciem namacalnych przykładów za każdym poszczególnym razem, kiedy trafiają na papier czy ekran w obrębie danego dokumentu56. ETR odznacza się również stosowaniem chronologicznego porządku informacyjnego (jeden akapit dotyka wyłącznie jednego wątku pobocznego) czy uniemożliwieniem dzielenia trudnych wyrazów między wersami. Ostatecznym recenzentem, który decyduje, czy dokument przeszedł audyt standardu ETR, są przedstawiciele samej grupy z niepełnosprawnością, powołani na stanowiska testerów zwanych „czytelnikami sprawdzającymi”.

Wdrożenia agentów AI otwierają zupełnie nową pulę zasobów, jeśli chodzi o Prosty Język. Skomplikowane orzeczenia, regulaminy i unijne dyrektywy poddane obróbce przez zoptymalizowane do tego silniki przetwarzania języka naturalnego są tłumaczone na prostą i przejrzystą mowę. Rządowy chatbot „AI DC” ma w swoich trzewiach wbudowaną analizę semantyczną zdolną automatycznie sprowadzać żargon do zrozumiałej polszczyzny za pomocą odpowiednich wskaźników (np. współczynnika mglistości FOG). Oprogramowanie to zastępuje długie analizy biurokratów ułatwiając generowanie bezbłędnej, zrozumiałej mowy.

Projektowanie uniwersalne

Fundamentem inkluzywnego biznesu, do którego w świetle unijnego Aktu o Dostępności należy budowa inteligentnych agentów, jest zasada wczesnej prewencji. Wykrywanie braku dostępności przed wydaniem wersji produkcyjnej serwisu (tj. na wczesnym etapie projektowania lub programowania) czyni ostateczny produkt średnio 100 razy tańszym we wdrożeniach naprawczych w porównaniu z próbą łatania dziur po wpuszczeniu do niego klientów.

Aby zapewnić cyfrową równość w warunkach projektowych związanych ze sztuczną inteligencją, stosuje się wytyczne projektowania włączającego, silnie wbudowane w popularną macierz wytycznych międzynarodowych, znanych jako standard WCAG 2.1.

 

Standard WCAG a Agentowe interakcje AI Cel projektowy nakierowany na usuwanie barier u osoby z niepełnosprawnością
Postrzegalność (Perceivable) Aplikacja asystująca musi być budowana w czasie rzeczywistym tak, aby generowana wielka porcja danych przez system LLM automatycznie pisała opisy alternatywne za każdym razem, kiedy kreuje wykres czy nową propozycję zdjęcia (dla czytników z funkcją syntezatora ekranu). Ważny jest tu rygorystyczny kontrast kolorystyczny.
Funkcjonalność (Operable) Wszelkie rozmowy poprzez interfejsy chatbotów lub okienka programów do uzupełniania promtów muszą być płynnie nawigowane jedynie strzałkami lub przyciskiem TAB na domyślnej klawiaturze. Zdecydowanie ułatwia to życie grupom osób używających sprzętu kompensacyjnego dla funkcji dłoni i dba o to, by użytkownik mógł bez błędu wymusić dany input informacyjny i go zatwierdzić.
Zrozumiałość (Understandable) Automatycznie generowane przez system AI okienka predykcyjne (podpowiadające wyrazy) nie mogą irytować swoją formą. Czas pojawiania się tego asystenta powinien być na tyle długi i nie uciekać samoczynnie (np. po sekundzie ukrycia wizualnego okna), aby osoby np. z ADHD lub obniżoną zdolnością poznawczą nie odczuwały ucisku poznawczego, a komunikaty generowanych błędów były krótkie i jednoznacznie wzywające do prostego zadania naprawczego ze strony człowieka.
Kompatybilność (Robust) Ścisłe tworzenie bazy HTML zgodnie z najwyższymi ogólnoprzyjętymi metatagami znacznikowymi z poszanowaniem zasad semantyki (ARIA-labels), by każdy program komputerowy czy monitor brajlowski wczytywał ten interfejs bez ryzyka trwałego i nagłego zawieszenia.

Szczególnie narażeni na utrudnienia wygenerowane ze strony samego inteligentnego agenta są użytkownicy próbujący rozszyfrować sposób działania tak zwanego Explainable AI (XAI – systemy Wyjaśnialnej Sztucznej Inteligencji). Kiedy oprogramowanie wyświetla nam procentowy udział w danej decyzji algorytmicznej (np. pokazując diagram szacowanej skuteczności udzielenia promesy kredytowej z użyciem palety rzekomo jednoznacznych barw i graficznego side-bara obok), staje się kompletnie niewidzialny dla ogromnej populacji osób cierpiących chociażby na zaburzenia rozróżniania barw czy dla niewidomych korzystających z lupy ekranowej.

Złota, biznesowa reguła na rozwiązanie wskazuje by ułożyć wyjściowy system kodowania odrębny od samej barwy. Aby obwieścić błąd maszynowy, programista stosujący inkluzywną metodę nie ucieka się po prostu do zastosowania krzykliwego tonu karmazynu czy czerwieni; dodaje pogrubienie, w widocznym miejscu wyraźny piktogram (np. ostrzegawczy trójkąt i znak „wykrzyknika”) z tekstowym podpisem u spodu z dodatkową informacją opisaną ustrukturyzowanym uprzednio tekstem. Budując innowacje bazujące na modelach AI warto stale opierać się na popularnych aplikacjach wspierających proces programowania pod kątem zgodności z tymi wytycznymi jak np. WAVE czy chociażby wbudowany w przeglądarkę moduł o nazwie Lighthouse.

Zakończenie

Sztuczna inteligencja ma bezprecedensowy potencjał do zmiany modelu niepełnosprawności ze zjawiska obarczonego wykluczeniem na w pełni autonomiczne funkcjonowanie człowieka w społeczeństwie. Widzenie komputerowe asystujące osobom niewidomym, inteligentne translatory dyzartrii po udarach oraz budowa wirtualnych, responsywnych awatarów posługujących się naturalnym językiem migowym to dowody bezprecedensowej rewolucji rynkowej w obszarze tzw. dostępności kompensacyjnej i asystującej. Przełom przynoszą agenci sztucznej inteligencji, zdolni nie tylko do udzielania prostych instrukcji wirtualnych, ale i wykonawstwa samodzielnej analizy problemu w procesach cyfrowych na zlecenie wyłączonego użytkownika. Zmniejsza to uzależnienie obywatela od pomocy otoczenia.

Mimo tych innowacji prawo stawia silne mechanizmy ograniczające dla gigantów korporacyjnych celem uniknięcia utrwalenia społecznej izolacji grup ze szczególnymi potrzebami. Analiza restrykcyjnych zapisów Unijnego Aktu o Sztucznej Inteligencji, nakładających pełen zakaz używania systemów celowo analizujących słabości i stosujących kategoryzacje uderzające w mniejszości społeczne udowadnia twarde postanowienia prawodawcy. Do sierpnia 2027 r. twórcy modeli AI decydujących o ludzkim życiu (katalog systemów wysokiego ryzyka z załącznika III AI Act) staną pod bezwzględnym ostrzałem nowych wytycznych bezpieczeństwa wymuszających na nich wdrażanie cyfrowego uniwersalnego projektowania zgodnego z założeniami odrębnego Polskiego i Europejskiego Aktu o Dostępności.

Od 2025 r. dyskryminacyjny błąd nieobsłużenia przez bota platformy e-commerce na smartfonie zapytania generowanego przy użyciu skrótów narzuconych na mechaniczną klawiaturę pacjenta wykluczonego ze sterowania palcami nie będzie błędem uciążliwym pod względem User Experience. Stanie się on jawnym podważeniem wymogów ustawowych karalnym procesowo i prowadzącym przed sądy z tytułu wadliwości i braku zabezpieczenia oprogramowania. Rynek i instytucje tworzące tak krytyczne technologie asystujące czy wspomagające zobowiązane są trwale implementować zasady Prostego Języka dla niuansowania zawiłości swoich usług i wciągać populacje osób z niepełnosprawnościami na stanowiska zarządcze projektów w myśl odwiecznej, bezwzględnej dla praw człowieka reguły: „Nic o nas, bez nas”.

Źródła

  1. Agentic AI a niepełnosprawność: ramy prawdziwej autonomii cyfrowej – NTT DATA, https://pl.nttdata.com/insights/blog/2026/agentic-ai-and-disability-a-framework-for-true-digital-autonomy
  2. Be My Eyes – aplikacja, która pomaga niewidomym widzieć – TVN24, https://tvn24.pl/ciekawostki/be-my-eyes-aplikacja-ktora-pomaga-niewidomym-widziec-ra506929-ls3290406
  3. Voiceitt for Stroke & TBI, https://www.voiceitt.com/diagnosis/stroke-tbi
  4. AVATAR Migam AI dla Głuchych na Paris AI Action Summit – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=dSjfYd_Q6vI
  5. Rozporządzenie 2024/1689 w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji oraz zmiany… – Dz.U.UE.L.2024.1689 – LEX, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-UE/rozporzadzenie-2024-1689-w-sprawie-ustanowienia-zharmonizowanych-przepisow-72359064
  6. The EU’s Artificial Intelligence Policy – European Disability Forum, https://www.edf-feph.org/the-eus-artificial-intelligence-policies/
  7. Jakie akty prawne dotyczą dostępności cyfrowej – Dostępność cyfrowa – Portal Gov.pl, https://www.gov.pl/web/dostepnosc-cyfrowa/jakie-akty-prawne-dotycza-dostepnosci-cyfrowej
  8. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych – PFRON, https://www.pfron.org.pl/fileadmin/files/k/2278_konwencja_o_prawach_osob_niepelnosprawnych.pdf
  9. Art. 21. – Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych. Nowy Jork.2006.12.13. – LEX, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/konwencja-o-prawach-osob-niepelnosprawnych-nowy-jork-2006-12-13-17918667/art-21
  10. Konwencja o prawach osób z niepełnosprawnościami – PSONI, https://psoni.org.pl/wp-content/uploads/2023/12/ETR_Konwencja-o-prawach-osob-zN.pdf
  11. Konwencja Praw Osób Niepełnosprawnych – unic.un.org.pl, https://www.unic.un.org.pl/dokumenty/Konwencja_Praw_Osob_Niepelnosprawnych.pdf
  12. UNIWERSALNE PROJEKTOWANIE i DOSTĘPNOŚĆ – Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych, https://niepelnosprawni.gov.pl/wp-content/uploads/2025/02/Dostepnosc-w-swietle-dokumentow-rady-europy-oraz-organizacji-narodow-zjednoczonych.pdf
  13. Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych – ABC osoby z niepełnosprawnościami, https://abc.lzinr.lublin.pl/podstawowe-prawa-osob-niepelnosprawnych/konwencja-o-prawach-osob-niepelnosprawnych
  14. Czym jest Polski Akt o Dostępności i czy dotyczy Twojej firmy?, https://www.funduszeunijne.gov.pl/strony/o-funduszach/fundusze-europejskie-bez-barier/dostepnosc/polski-akt-o-dostepnosci/czy-pad-dotyczy-twojej-firmy/
  15. Polski Akt o Dostępności: czym jest i jak się do niego przygotować, https://akademiacyfryzacji.gs1.pl/baza_wiedzy/polski-akt-o-dostepnosci-czym-jest-i-jak-sie-do-niego-przygotowac/
  16. Polski Akt o Dostępności — usługi handlu elektronicznego – Dostępność cyfrowa – Gov.pl, https://www.gov.pl/web/dostepnosc-cyfrowa/polski-akt-o-dostepnosci–uslugi-handlu-elektronicznego
  17. Opublikowano Polski Akt o Dostępności – PARP – Centrum Rozwoju MŚP, https://www.parp.gov.pl/component/content/article/88869:opublikowano-polski-akt-o-dostepnosci
  18. Kto ma obowiązek zapewniać dostępność produktów i usług – Europejski akt o dostępności, https://www.biznes.gov.pl/pl/portal/005142
  19. Produkty dla osób z niepełnosprawnościami i ich dostępność – Poradnik Przedsiębiorcy, https://poradnikprzedsiebiorcy.pl/-produkty-dla-osob-z-niepelnosprawnosciami-i-przepisy-dotyczace-ich-dostepnosci-omowienie
  20. Nowe przepisy o dostępności – jak ułatwić osobom z niepełnosprawnościami korzystanie z usług i produktów – PARP – Centrum Rozwoju MŚP, https://www.parp.gov.pl/component/content/article/89708:nowe-przepisy-o-dostepnosci-jak-ulatwic-osobom-z-niepelnosprawnosciami-korzystanie-z-uslug-i-produktow
  21. Akt o Dostępności: nowe obowiązki dla sklepów internetowych – Prawo.pl, https://www.prawo.pl/biznes/akt-o-dostepnosci-nowe-obowiazki-dla-sklepow-internetowych,533262.html
  22. Europejski Akt o Dostępności będzie obowiązywał w Polsce. Sejm przyjął ustawę, https://niepelnosprawni.pl/dostepnosc/europejski-akt-o-dostepnosci-bedzie-obowiazywal-w-polsce-sejm-przyjal-ustawe-
  23. Inclusive Design: A Triumphant Guide for Web Accessibility – EqualWeb, https://www.equalweb.com/a/43645/11651/inclusive_design:_a_triumphant_guide_for_web_accessibility
  24. Guidelines on the classification of high-risk AI systems | AI Act Service Desk, https://ai-act-service-desk.ec.europa.eu/en/guideline-explorer
  25. High-level summary of the AI Act | EU Artificial Intelligence Act, https://artificialintelligenceact.eu/high-level-summary/
  26. 5 reasons why the EU AI Act affects financial institutions’ digital accessibility | AbilityNet, https://abilitynet.org.uk/resources/financial-sector/5-reasons-why-eu-ai-act-affects-financial-institutions-digital-accessibility
  27. EU AI Act: accessibility as an emerging compliance requirement for high-risk AI systems – and a potential safety risk | Hogan Lovells – JD Supra, https://www.jdsupra.com/legalnews/eu-ai-act-accessibility-as-an-emerging-5826772/
  28. Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence and amending Regulations (EC) No 300/2008, (EU) No 167/2013, (EU) No 168/2013, (EU) 2018/858, (EU) 2018/1139 and (EU) 2019/2144 and Directives 2014/90/EU, (EU) 2016/797 and (EU) 2020/1828 (Artificial Intelligence Act) (Text with EEA relevance), https://www.aiact-info.eu/regulation/aiact/fulltext-and-download-pdf/
  29. Wdrożenie aktu o sztucznej inteligencji. Czy polski rząd utrzyma zakazy?, https://panoptykon.org/akt-o-sztucznej-inteligencji-wdrozenie-polska
  30. Kto i jak korzysta z dostępności cyfrowej – Dostępność cyfrowa – Portal Gov.pl, https://www.gov.pl/web/dostepnosc-cyfrowa/kto-i-jak-korzysta-z-dostepnosci-cyfrowej
  31. Ultimate Guide to Accessibility in AI Design Systems – Exalt Studio, https://exalt-studio.com/blog/ultimate-guide-to-accessibility-in-ai-design-systems
  32. Jak sztuczna inteligencja wspiera osoby z niepełnosprawnościami? – Sektor 3.0, https://sektor3-0.pl/blog/jak-sztuczna-inteligencja-wspiera-osoby-z-niepelnosprawnosciami/
  33. Jak pomagać osobom niewidomym na odległość? Poznaj aplikację Be My Eyes! – S2Projekt, https://s2projekt.com/jak-pomagac-osobom-niewidomym-na-odleglosc-poznaj-aplikacje-be-my-eyes/
  34. Wirtualny asystent od Be My Eyes – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=qJ2458x4_vM
  35. ? Czy ktoś miał problemy lub otrzymywał fałszywe informacje podczas korzystania z aplikacji Be My Eyes? : r/Blind – Reddit, https://www.reddit.com/r/Blind/comments/1gbc3jc/has_anyone_had_trouble_or_false_information_from/?tl=pl
  36. Voiceitt: AI-Enabled Speech Recognition for Older Adults with Severe Dysarthria – MassAITC, https://massaitc.org/2025/09/29/voiceitt-ai-enabled-speech-recognition-for-older-adults-with-severe-dysarthria/
  37. Voice itt – speech recognition solution specifically designed for people with non-standard speech., https://een.ec.europa.eu/partnering-opportunities/voice-itt-speech-recognition-solution-specifically-designed-people-non
  38. Voiceitt – Inclusive Voice AI, https://www.voiceitt.com/
  39. 89/99 – Jak nauczyliśmy AI mówić językiem, którego nie słychać? Paweł Potakowski, migam.ai, https://www.99twarzyai.pl/2026/02/02/pawel-potakowski/
  40. APLIKACJA MIGAM, https://migam.org/aplikacja-migam/
  41. MIGAM – AI SUMMIT PARIS 2025 – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=xAExE3q9Y24
  42. Czy rozumiesz, co do Ciebie migam? Student PŁ chce ułatwić rozumienie języka migowego, https://p.lodz.pl/uczelnia/aktualnosci/czy-rozumiesz-co-do-ciebie-migam-student-pl-chce-ulatwic-rozumienie-jezyka-migowego
  43. Dzięki AI będzie można automatycznie tłumaczyć książki na polski język migowy, https://naukawpolsce.pl/aktualnosci/news%2C108821%2Cdzieki-ai-bedzie-mozna-automatycznie-tlumaczyc-ksiazki-na-polski-jezyk
  44. AI otwiera nowe możliwości dla osób z niepełnosprawnością. Ekspert wskazuje konkretne rozwiązania – Infor, https://www.infor.pl/twoje-pieniadze/zarobki/7577867,ai-otwiera-nowe-mozliwosci-dla-osob-z-niepelnosprawnoscia-ekspert-wskazuje-konkretne-rozwiazania.html
  45. Historie Sukcesu – InnovationCoach, https://www.innovationcoach.pl/historie-sukcesu/
  46. Przepisy obowiązujące – Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, https://www.funduszeunijne.gov.pl/strony/o-funduszach/fundusze-europejskie-bez-barier/dostepnosc/ustawa/regulacje-i-obowiazki-prawne/obowiazujace/
  47. AI DC – sztuczna inteligencja wspierająca dostępność cyfrową – Ministerstwo Cyfryzacji, https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/ai-dc—sztuczna-inteligencja-wspierajaca-dostepnosc-cyfrowa
  48. AI DC – sztuczna inteligencja wspierająca dostępność cyfrową – Centrum Projektów Polska Cyfrowa – Gov.pl, https://www.gov.pl/web/cppc/fers-0302
  49. Nowy projekt: AI DC – sztuczna inteligencja wspierająca dostępność cyfrową – Ministerstwo Cyfryzacji – Gov.pl, https://www.gov.pl/web/cyfryzacja/nowy-projekt-ai-dc—sztuczna-inteligencja-wspierajaca-dostepnosc-cyfrowa
  50. 3.2 Dostępność cyfrowa_FERS.03.02-IP.03-001/24 – Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, https://www.funduszeunijne.gov.pl/nabory/32-dostepnosc-cyfrowfers0302-ip03-00124/
  51. AI DC. Dostępność od Ministerstwa Cyfryzacji – testerzy.pl, https://testerzy.pl/baza-wiedzy/artykuly/ai-dc-dostepnosc-od-ministerstwa-cyfryzacji
  52. Projekt — AI DC – sztuczna inteligencja wspierająca dostępność cyfrową – Gov.pl, https://www.gov.pl/web/dostepnosc-cyfrowa/projekt–ai-dc—sztuczna-inteligencja-wspierajaca-dostepnosc-cyfrowa
  53. Jak przygotować dokumenty w prostym języku i tekście łatwym do czytania i zrozumienia – wytyczne – Wsparcie, https://wsparcie.um.warszawa.pl/documents/67381/63310733/Jak+przygotowywa%C4%87+dokumenty+w+prostym+j%C4%99zyku+i+ETR+-+wytyczne.pdf/cf2a52ea-5a4c-6f6b-789d-9cdd4076f266?t=1666081703665
  54. VADEMECUM PROSTEGO JĘZYKA Podręcznik dla redaktorów stron internetowych administracji rządowej, https://mcps.com.pl/wp-content/uploads/2019/03/vademecum-prostego-jezyka.pdf
  55. Prosty język – Serwis Służby Cywilnej – Portal Gov.pl, https://www.gov.pl/web/sluzbacywilna/prosty-jezyk
  56. Prosty język: jak tworzyć treści dostępne cyfrowo? – kompetencjecyfrowe.gov.pl, https://kompetencjecyfrowe.gov.pl/aktualnosci/wpis/prosty-jezyk-jak-tworzyc-tresci-dostepne-cyfrowo
  57. Prosty język – Serwis Służby Cywilnej – Portal Gov.pl, https://www.gov.pl/web/sluzbacywilna/prosty-jezyk2
  58. Prosty język – Portal Funduszy Europejskich, https://funduszeeuropejskie.gov.pl/prostyjezyk/
  59. 5 Accessibility Guidelines for Enterprise AI Design Systems | by pritish.sai – Medium, https://pritishs.medium.com/5-accessibility-guidelines-for-enterprise-ai-design-systems-8a45148433b3
  60. Europejski Akt Dostępności – nowe obowiązki | Sobczyńscy i Partnerzy | FSG Prawo, https://sobczynscy.pl/blog/2025/06/06/europejski-akt-dostepnosci-nowe-obowiazki/